Mirasda məcburi pay: kimi mirasdan məhrum etmək olmaz

2026  ·  vakil-az.com  ·  Miras hüququ

“Atam bütün əmlakını qardaşıma vəsiyyət edib, mənə heç nə qalmayıb” — bu cümləni miras mübahisələrində tez-tez eşitmək olar. Amma qanun belə hallarda müəyyən şəxsləri qoruyur: vəsiyyətnamənin məzmunundan asılı olmayaraq, onların mirasdan pay almaq hüququ var. Buna məcburi pay deyilir. Bu yazıda kimin məcburi paya hüququ olduğunu, onun necə hesablandığını, hansı müddətlərin tətbiq edildiyini və hüququnuzu necə qoruyacağınızı izah edirik.

Əsas məqamlar

• Məcburi pay — qanun üzrə vərəsəliyin toxunulmaz hissəsidir və vəsiyyətnamənin məzmunundan asılı deyil.
• Məcburi paya hüququ olanlar: vəsiyyət edənin uşaqları, valideynləri və arvadı (əri).
• Konstitusiya Məhkəməsinin mövqeyinə görə, “uşaqlar” və “valideynlər” anlayışı övladlığa götürülənləri və övladlığa götürənləri də əhatə edir.
• Məcburi payın qəbulu hər hansı xüsusi qəbul müddətindən asılı deyil, onu tələb etmək hüququna iddia müddəti şamil edilmir.
• Notarius şəhadətnamə verərkən məcburi paya hüququ olan şəxslərin dairəsini yoxlamağa borcludur.

Bu institut Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi ilə tənzimlənir və vərəsəlik hüququnun sosial-təminat funksiyasını yerinə yetirir.

Məcburi pay nədir

Vərəsəlik hüququnun əsas prinsiplərindən biri vəsiyyət etmək azadlığıdır: insan öz əmlakını istədiyi şəxsə vəsiyyət edə bilər. Lakin bu azadlıq mütləq xarakter daşımır — qanunvericilik onu məcburi vərəsələr institutu ilə məhdudlaşdırır.

Məcburi pay o deməkdir ki, müəyyən yaxın şəxslər vəsiyyətnamədə göstərilməsələr belə, mirasdan qanunla müəyyən edilmiş payı almaq hüququna malikdirlər. Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun mövqeyinə əsasən, mirasda məcburi pay qanun üzrə vərəsəliyin toxunulmaz hissəsini təşkil etməklə, vəsiyyətnamənin məzmunundan asılı olmayaraq vəsiyyət edənin uşaqlarının, valideynlərinin və arvadının (ərinin) məcburi miras payıdır.

Kimlərin hüququ var

Məcburi paya hüququ olan şəxslərin dairəsi qanunla müəyyən edilib. Bura, ilk növbədə, aşağıdakılar aiddir:

Notarius vərəsəlik hüququ haqqında şəhadətnamə verərkən bu şəxslərin mövcudluğunu yoxlamalıdır. Himayədə olma və əmək qabiliyyətinin olmaması kimi hallar isə müvafiq sənədlərlə — pasport, doğum haqqında şəhadətnamə, pensiya vəsiqəsi və ya tibb-əmək ekspert komissiyasının arayışı ilə — təsdiqlənir.

Övladlığa götürənlər və götürülənlər

Praktikada tez-tez sual yaranır: övladlığa götürülmüş uşaq və ya övladlığa götürən valideyn məcburi paya hüquqludurmu? Cavab müsbətdir.

Konstitusiya Məhkəməsinin 19 fevral 2021-ci il tarixli Qərarına əsasən, Mülki Məcəllənin mirasda məcburi pay anlayışını nəzərdə tutan 1193-cü maddəsində “vəsiyyət edənin uşaqlarının, valideynlərinin” müddəası övladlığa götürülənləri və övladlığa götürənləri də ehtiva edir. Yəni övladlığa götürmə münasibətləri bu baxımdan qan qohumluğu ilə eyni hüquqi nəticələr doğurur.

Pay necə müəyyən edilir

Məcburi payın həcmi qanunla müəyyən edilmiş qaydada hesablanır və o, həmin şəxsin qanun üzrə vərəsəlikdə alacağı payın müəyyən hissəsi kimi müəyyənləşdirilir. Yəni əvvəlcə fərz edilir ki, vəsiyyətnamə olmasaydı, bu şəxsə nə qədər pay düşərdi — sonra bunun qanunla nəzərdə tutulan hissəsi məcburi pay kimi ayrılır.

Hesablama zamanı miras kütləsinin tərkibi (daşınmaz və daşınar əmlak, əmanətlər, öhdəliklər) və vərəsələrin dairəsi nəzərə alınır. Praktikada bu, mübahisəli ola bilər — xüsusən əmlakın dəyərləndirilməsi tələb olunduqda. Ona görə də dəqiq hesablama üçün hüquqşünasla işləmək məsləhətdir.

Müddət və iddia müddəti

Məcburi payla bağlı ən vacib praktik xəbər budur: Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun 21 iyun 2024-cü il tarixli Qərarına əsasən, mirasdan məcburi payın qəbulu hər hansı xüsusi qəbul müddətindən asılı deyildir və məcburi payı tələb etmək hüququna iddia müddəti şamil edilmir.

Notariusun rolu

Notarius vərəsəlik hüququ haqqında şəhadətnamə verərkən bir sıra halları yoxlamağa borcludur: miras qoyanın ölümü faktını, vəsiyyətnamənin olub-olmadığını və ona dəyişiklik edilib-edilmədiyini, vərəsəliyin açıldığı vaxtı və yeri, müraciət edənlərin qohumluq münasibətlərini, miras əmlakın tərkibini və — xüsusilə vacibdir — mirasda məcburi paya hüququ olan şəxslərin olub-olmadığını.

Bu o deməkdir ki, məcburi paya hüququ olan şəxsin mövcudluğu şəhadətnamənin verilməsi prosedurunda nəzərə alınmalıdır. Əgər belə şəxs nəzərə alınmadan şəhadətnamə verilibsə, bu, mübahisə üçün əsasdır.

Mirasdan məhrum etmək olarmı

Sual belə qoyulur: vəsiyyət edən istəmədiyi vərəsəni tamamilə mirasdan kənarlaşdıra bilərmi? Ümumi qayda budur ki, məcburi paya hüququ olan şəxsləri sadəcə vəsiyyətnamə ilə mirasdan məhrum etmək mümkün deyil — onların payı vəsiyyətin məzmunundan asılı olmayaraq qorunur.

Qanunvericilikdə vərəsəliyin ləyaqətsiz vərəsə kimi istisna edilməsi (məsələn, miras qoyana və ya digər vərəsələrə qarşı qəsdən qanunazidd hərəkətlər törədilməsi hallarında) kimi ayrıca institutlar mövcuddur, lakin bu, sırf “istəmirəm” motivi ilə deyil, qanunda göstərilən ciddi əsaslarla və müvafiq qaydada həll olunan məsələdir.

Mübahisə yaranarsa

Məcburi payla bağlı mübahisələr adətən aşağıdakı hallarda yaranır: digər vərəsələr məcburi payı tanımaqdan imtina edir; şəhadətnamə məcburi paya hüququ olan şəxs nəzərə alınmadan verilib; əmlakın dəyəri və payın həcmi barədə fikir ayrılığı var; qohumluq və ya himayədə olma faktı mübahisələndirilir.

Belə hallarda məsələ məhkəmə qaydasında həll olunur. Uğur üçün əsas şərtlər: qohumluq və hüquqi statusun sənədlərlə təsdiqi, miras kütləsinin tərkibinin müəyyən edilməsi və tələbin düzgün formalaşdırılmasıdır.

Vəsiyyət edənlər üçün

Əgər siz vəsiyyətnamə tərtib etmək istəyirsinizsə, məcburi pay institutunu mütləq nəzərə alın. Vəsiyyətnamənin məcburi paya hüququ olan şəxslərin hüquqlarını nəzərə almadan tərtib edilməsi gələcəkdə ailə daxilində uzun mübahisələrə səbəb olur.

Ən düzgün yanaşma — vəsiyyətnaməni notariusla və hüquqşünasla birlikdə, məcburi paya hüququ olan şəxslərin dairəsini əvvəlcədən müəyyən etməklə hazırlamaqdır. Bu, sizin iradənizin mümkün qədər tam yerinə yetirilməsini və vərəsələr arasında münaqişənin azalmasını təmin edir.

Praktik addımlar

1. Statusunuzu müəyyən edin — uşaq, valideyn və ya həyat yoldaşı kimi məcburi paya hüququnuz varmı.
2. Sənədləri toplayın — qohumluğu, övladlığa götürməni, nikahı və zəruri hallarda əmək qabiliyyətini təsdiq edən sənədlər.
3. Notariusa müraciət edin — vərəsəlik işi ilə tanış olun və hüququnuzu bildirin.
4. Miras kütləsini dəqiqləşdirin — hansı əmlak və öhdəliklər var.
5. Payınızı hesablatdırın — qanun üzrə düşən payın müəyyən hissəsi kimi.
6. Mübahisə varsa, vəkilə müraciət edin — tələbin düzgün formalaşdırılması nəticəni müəyyən edir.

Tez-tez verilən suallar

Bu material ümumi məlumat xarakteri daşıyır və hüquqi məsləhət deyil. Konkret vəziyyətiniz üçün vəkilə müraciət edin.