Azərbaycanda işçinin maddi məsuliyyəti

İş həyatında gözlənilməz hallarla qarşılaşmaq hər kəs üçün mümkündür. Bəzən bu halların nəticəsi olaraq işəgötürənin əmlakına zərər dəyə bilər və bu zaman “işçi maddi məsuliyyəti Azərbaycan” qanunvericiliyi çərçivəsində işçinin üzərinə müəyyən öhdəliklər düşür. Bu məsələ həm işçiləri, həm də işəgötürənləri narahat edən ciddi bir mövzudur, çünki hər iki tərəfin qanuni hüquqlarını və öhdəliklərini anlamaq vacibdir. Bilik olmaması səhv qərarlara, ədalətsiz hallara və lazımsız mübahisələrə səbəb ola bilər. Bu məqalə, Azərbaycanda əmək münasibətlərində yarana biləcək zərər və onun nəticələrini əhatə edən maddi məsuliyyət məsələlərini dərindən araşdıraraq, hər kəs üçün aydın və faydalı bələdçi olmağı hədəfləyir.

İşçinin Maddi Məsuliyyəti Nədir?

Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsinə (ƏM) əsasən, işçi ona etibar edilmiş əmlakı qorumağa, işəgötürənə dəyən zərəri ödəməyə borcludur. Maddi məsuliyyət işçinin təqsiri üzündən işəgötürənə dəyən birbaşa faktiki zərərin ödənilməsi deməkdir. Əsasən iki növ maddi məsuliyyət mövcuddur: məhdud və tam maddi məsuliyyət.

Məhdud Maddi Məsuliyyət

Bu, işçinin işəgötürənə dəymiş zərəri yalnız öz orta aylıq əməkhaqqı məbləği həddində ödəməsini nəzərdə tutur. Yəni, zərərin məbləği işçinin bir aylıq orta əməkhaqqından çox olsa belə, işçi yalnız bir aylıq əməkhaqqı qədər məsuliyyət daşıyır. Bu hal, əksər hallarda işçinin təqsirinin ağır olmadığı və ya xüsusi razılaşmaların mövcud olmadığı zaman tətbiq edilir. Məsələn, bir işçi təsadüfən şirkət avadanlığına cüzi zərər vurduqda və ya səhlənkarlıq nəticəsində kiçik miqdarda mal itkiyə getdikdə bu növ məsuliyyət yarana bilər.

Tam Maddi Məsuliyyət Halları

Tam maddi məsuliyyət o deməkdir ki, işçi işəgötürənə dəymiş zərəri tam həcmdə, yəni, heç bir məhdudiyyət olmadan ödəməyə borcludur. Əmək Məcəlləsinin 189-cu maddəsində tam maddi məsuliyyətin yarandığı hallar dəqiq göstərilmişdir:

• İşçi ilə işəgötürən arasında dəyə biləcək zərərin tam məbləğdə ödənilməsi barədə yazılı müqavilə bağlandıqda. Bu cür müqavilələr adətən maddi məsuliyyəti yüksək olan və ya dəyərli əmlakla işləyən vəzifələrdə çalışan şəxslərlə (məsələn, anbar müdiri, kassir və s.) bağlanır.
• Zərər işçinin qəsdən törətdiyi hərəkətlər nəticəsində dəydikdə.
• Zərər işçinin sərxoş vəziyyətdə və ya narkotik, psixotrop maddələrin təsiri altında olduğu zaman dəydikdə.
• Zərər işçinin əmək vəzifələrini yerinə yetirmədiyi zaman dəydikdə. Məsələn, şəxsi işlər üçün xidməti avtomobildən istifadə edərkən qəza törətdikdə.
• Zərər işçinin cinayət əməlləri nəticəsində dəydikdə və bu əməl məhkəmə hökmü ilə təsdiq edildikdə.
• İşçiyə verilmiş qiymətli əmlakın, materialların, pul vəsaitlərinin və digər dəyərlərin çatışmazlığı (yoxluğu) aşkar edildikdə.
• Zərərin işəgötürənin kommersiya sirri hesab edilən məlumatların qanunsuz yolla yayılması nəticəsində dəyməsi.

Zərərin Müəyyən Edilməsi və Təsbit Olunması

Zərərin miqdarının düzgün müəyyən edilməsi və sənədləşdirilməsi həm işəgötürən, həm də işçi üçün kritik əhəmiyyət kəsb edir. İşəgötürən zərərin dəyməsini aşkar etdikdə, dərhal akt tərtib etməli və zərərin səbəblərini, miqdarını, eləcə də dəyən əşyanın cari bazar dəyərini müəyyənləşdirməlidir. Bunun üçün xüsusi komissiya yaradıla bilər. İşçinin də zərərin müəyyən edilməsi prosesində iştirak etmək, öz izahatlarını vermək hüququ var. Bütün sənədlər iki nüsxədə tərtib edilməli və bir nüsxəsi işçiyə verilməlidir.

Məsuliyyətə Cəlb Etmə Prosesi və İşçinin Hüquqları

İşçi dəymiş zərəri könüllü olaraq ödəyə bilər. Əgər könüllü ödəmə baş vermirsə, işəgötürən zərərin məbləğini işçinin əməkhaqqından tuta bilər, lakin bunun üçün müəyyən qaydalara riayət olunmalıdır:

• Tutulma zərərin aşkar edildiyi tarixdən bir ay müddətində həyata keçirilməlidir.
• Tutulan məbləğ işçinin aylıq əməkhaqqının 20%-dən çox olmamalıdır. Bu qayda Əmək Məcəlləsinin 173-cü maddəsində öz əksini tapır.
• Əgər işçi tutulma ilə razılaşmırsa və ya zərərin məbləği işçinin bir aylıq orta əməkhaqqından çoxdursa (məhdud maddi məsuliyyət halında), onda məsələ məhkəmə qaydasında həll edilir.

Praktiki məsləhətlər işçilər üçün:

• Heç bir sənədi oxumadan imzalamayın.
• Zərərin dəyərinə və səbəblərinə etiraz etmək hüququnuzdan istifadə edin.
• Əgər özünüzü günahsız hesab edirsinizsə və ya zərərin miqdarı ilə razılaşmırsınızsa, hüquqi məsləhət alın.
• Hər hansı akt və ya izahat nüsxəsini özünüzdə saxlayın.

Praktiki məsləhətlər işəgötürənlər üçün:

• Maddi məsuliyyət müqavilələrini düzgün tərtib edin və müqavilə bağlayarkən işçinin vəzifə səlahiyyətlərini və maddi məsuliyyət yükünü nəzərə alın.
• Zərərin dəyməsini sənədləşdirərkən bütün qanuni prosedurlara ciddi riayət edin.
• İşçinin öz izahatlarını vermək hüququna hörmətlə yanaşın.
• Məhkəməyə müraciət etməzdən əvvəl məsələni dinc yolla həll etməyə çalışın.

Qarşılıqlı Anlaşma və Problemlərin Həlli Yolları

Hər hansı bir mübahisənin, o cümlədən maddi məsuliyyətlə bağlı məsələlərin dinc yolla həlli ən yaxşı nəticəni verir. İşəgötürən və işçi arasında konstruktiv dialoq, zərərin könüllü ödənilməsi və ya ödəniş cədvəlinin razılaşdırılması, uzun və bahalı məhkəmə çəkişmələrindən qaçmağa kömək edir. Açık ünsiyyət və şəffaflıq qarşılıqlı etimadı gücləndirir və gələcəkdə oxşar vəziyyətlərin qarşısını almağa kömək edir.

Azərbaycanda işçinin maddi məsuliyyəti mövzusu olduqca həssas və çoxşaxəli bir məsələdir. Həm işçilər, həm də işəgötürənlər öz hüquqlarını və öhdəliklərini dəqiq bilməlidirlər ki, hər hansı bir zərər problemi ilə qarşılaşdıqda düzgün addımlar ata bilsinlər. Unutmayın ki, qanunvericiliyi bilmək sizi bir çox problemlərdən qoruya bilər. Əgər siz bu mövzu ilə bağlı suallarla, narahatlıqlarla üzləşirsinizsə və ya hüquqlarınızın pozulduğunu düşünürsünüzsə, təkbaşına hərəkət etmək riskli ola bilər. Mürəkkəb əmək hüququ məsələlərində peşəkar dəstək almaq hər zaman məqsədəuyğundur.

Əmək hüququ vəkili ilə məsuliyyəti müzakirə edin – bu, hüquqi cəhətdən doğru qərar qəbul etmək və maraqlarınızı qorumaq üçün ən yaxşı yoldur.